Irish language

An mithid do na Spáinnigh deireadh a chur le Comhaontú an Dearmaid?

MARÍA MARTÍN: Lá amháin sna 1930idí agus í sé bliana d’aois, mharaigh bunadh a sráidbhaile máthair María agus chuir í in oll-uaigh atá inniu faoin bhealach seo ar a chúl. Tá Maria ag iarraidh cnámha a máthair ó fháil ó shin i leith. 
Robert McMillen

AR CHÓIR dearmad a dhéanamh de na huafáis uilig a tharla le linn na coimhlinte ó thuaidh agus “bogadh ar aghaidh”?

Agus ar chóir maithiúnas a thabhairt do gach duine a rinne éagóir, is cuma cad é chomh millteanach is a bhí a gcoireanna nó cad é an taobh a raibh siad air? 

An ndéan sé difir gur tharla coireanna suas le caoga bliain ó shin?

Is iomaí cor dea-chinniúna, idir bheag agus mhór,  a tharlaíonn do dhaoine i rith a saoil agus tharla ceann beag domsa.

Bhí mé ag iarraidh scannán a fheiceáil nuair a bhí sé á thaispeáint le linn Docs Ireland ach níor éirigh liom ar chúis éigin ach oíche Dhomhnaigh agus bhí mé ag surfáil ar an iPlayer agus, yippee sin ansin é romham. El silencio de otrosThe Silence of Others teideal an scannáin ach cheangail an BBC Facing Franco’s Crimes leis le go dtuigfí cad é a raibh sé faoi.

Tá an-suim agam i gcogadh cathartha na Spáinne agus sa bhrúidiúlacht a tháinig ina dhiaidh. Ní shílim go dtuigeann daoine a uafásaí is a bhí réimeas Francisco Franco.

Níl figiúirí cruinne ar fáil faoi líon na ndaoine a maraíodh le linn Chogadh Cathartha na Spáinne a mhair idir 1936-39 ach mhair deachtóireacht go dtí a bhás in 1975 agus meastar gur maraíodh níos mó ná 100,000 duine sa tréimhse sin. 

Ina measc seo, tá na daoine a d’imigh as radharc.

De réir na saineolaithe, tá níos mó ná 3,000 oll-uaigh fud fad na Spáinne ina bhfuil coirp na ndaoine nár thaitin le fórsaí Franco, bíodh siad gníomhach sa choimhlint nó ná bíodh.

Osclaíodh tuairim’s ar 740 acu seo ó bhí 2000 ann, rud a chiallaíonn go bhfuil 114,000 corp in 2,500 uaigh eile.

(Scéal cinnte gur mharaigh Poblachtaigh daoine ach mhair réimeas Franco ar feadh 36 bliain i bhfad i ndiaidh an chogaidh chathartha.)

Ar ndóigh, níl ansin ach staitisticí. Taobh thiar dóibh,  tá scéalta pearsanta fá aithreacha agus máithreacha, mic agus iníonacha a d’fhulaing an-bhás le linn réimeas el caudillo, Francisco Franco.

Ach sin ráite, níl na páirtithe polaitíochta sa Spáinn in ann teacht ar na téarmaí faoina dtig leo la dictadura a cháineadh nó leithscéal a thabhairt do na híobartaigh.

Níor cuireadh cuireadh oifigiúil ar obair agus níl iarsmalann áit ar bith sa tír le scéal na tréimhse sin a inse. 

I ndiaidh Franco bás a fháil 1975, d’éiligh an eite chlé go saorfaí na príosúnaigh pholaitiúla a cuireadh i bpríosúin agus i gcampaí géibhinn faoi réimeas Franco  agus d’éirigh leo ach faoi choinníollacha an dlí úir, gheobhadh ciapadóirí na deachtóireachta pardún chomh maith.

Tugadh Comhaontú an Dearmaid air seo, El Pacto del Olvido.

Cuireadh Comhaontú an Dearmaid i bhfeidhm sa Ley de Amnistía de 1977 – ach is beag Spáinnach a chuala iomrá air.

Ar cheart go mbeadh a leithéid de chomhaontú o thuaidh? Ar chóir dúinn dearmad a dhéanamh ar gach ar tharla?

Ar ndóigh, ní féidir é a dhéanamh. Ni thig leat iachall ar chur ar daoine dearmad a dhéanamh den tráma a ndeachaigh siad fríd.

Beidh siad ann a dearfaidh go gcaithfidh muid “bogadh ar aghaidh” agus dearmad a dhéanamh d’uafáis na haimsire caite ach tá daoine aonair ann atá ag fuilstin agus a bheidh ag fuilstin go dtí go bhfaigheann siad cibé is mian leo féin a thabhair air - clabhsúr, ceart, eolas, saoradh ó mhilleán, aitheantas, cibé.

Baineann La Silencio de Otros, scannán a bhfuil ainm Pedro Almodóvar leis, le grúpa Spáinneach a dhéanann iarracht brú a chur ar rialtas na Spáinne an dlí  a chur ar na daoine a mharaigh  nó a chiap iad ach mar gheall ar El Pacto del Olvida, ní tharlóidh sé sin.

Maíonn siad go bhfuil an cas taobh amuigh de reacht na dtréimhsí sa Spáinn.

Ach níl sé amhlaidh i gcas na hAirgintíne agus chuaigh grúpa íobartaigh, dlíodóirí agus lucht tacaíochta go Buenos Aires le iarracht a dhéanamh an dlí a chur ar na chuid den 140 ciapadóirí atá aitheanta acu.   

Tá José Galante ina chónaí gar don fhear a chiap é, Antonio González Pacheco nó Billy El Niño/Billy the Kid. An bhfaighidh sé díoltas sa deireadh thall. 

Ach baineann an scannán le níos mó ná ciapadóirí agus oll-uaigheanna.

Maítear gur fhuadaigh na húdaráis fhaisisteacha Spáinneacha na mílte paiste o mháithreacha nach raibh pósta le iad a thabhairt do lánúnacha náisiúnaíocha.

Chreid an síceolaí Spáinneach, Antonio Vallejo-Nágera, go raibh “géin dearg” i mná sóisialacha. Sin an leithscéal a bhí aige linbh nuabheirthe a ghoid óna máithreacha ach bhí an nós thar a bheith forleathan. Mhair sé ar feadh i bhfad faoin réimeas daonlathach. Meastar gur sciobadh suas le 300,000 leanbh óna dtuismitheoirí idir 1939 agus 1990. 

Ní nach ionadh mar sin, go bhfuil daoine ag iarraidh go gcuirfidh Comhaontú an Dearmaid ar ceal agus go bhfaighidh íobartaigh a gcearta sa deireadh. 

Baineann The Silence of Others leis an Spáinn, ach silim go bhfuil ceachtanna le foghlaim againn féin in Éirinn.

 

Facing Franco’s Crimes: The Silence of Others mar cuid den tsraith Storyville agus is féidir é a fheiceáil ar an BBC iPlayer go dtí mí na Nollag 2020.

 

Enjoy reading the Irish News?

Subscribe from just £1 to get full access

Topics

Categories

Irish language