Irish language

An néaltrú agus na comharthaí a thagann chun cinn ag an Nollaig

NÉALTRÚ NA NOLLAG: Nuair a fheiceann páistí atá fásta aníos a dtuismitheoirí ag an Nollaig in amanna baintear geit astu nuair a thugann said faoi deara go bhfuil an chuimhne ag imeacht orthu nó go n-éiríonn siad measctha suas agus iag ag iarraidh theacht ar an fhocal ceart 
Robert McMillen

Categories

FOILSÍODH an t-alt seo i mBéarla cheana ach shíl mé gurbh fhiú go mór é a aistriú go Gaeilge mar ní bhaineann an néaltrú le Béarlóirí amháin ar ndóigh, d’fheadfadh sé titim amach do dhuine ar bith againn.

Tá aimsir na Nollag ar na tréimhsí sin ina dtig le bunús againn sos a ghlacadh ón obair - rud nach dtarlaíonn ach go hannamh - agus am socair suaimhneach a chaitheamh leis an teaghlach ag éagaoin faoi na cluichí boird agus ag déanamh craos de bhéile na feilte.

Ach cionn is nach bhfeiceann teaghlaigh a chéile ach cúpla uair sa bhliain in go leor cásanna, is minic a thugann an chlann faoi deara go bhfuil athrú mór i ndiaidh theacht ar dhuine de na tuismitheoirí nó ar bhall clainne eile. 

De réir Dementia UK, bíonn méadú mór i líon na ndaoine a dhéanann teagmháil leo agus iad ar thóir eolais le linn shéasúr na Nollag, tráth a mbíonn gaolta ag caitheamh níos mó ama i gcuideachta a chéile.

Cé gurb é an díchuimhne (memory loss) an comhartha is aitheanta maidir leis an néaltrú, thig leis an fhadhb shláinte (the condition) réimse siomtóm a chruthú ag an tús agus cineálacha néaltraithe ag cur isteach ar dhaoine ar dhóigheanna difriúla.

Ag an tús, bíonn na comharthaí níos caolchúisí agus níos deacra le haithint ach smaoineamh maith atá ann bheith ar an airdeall do chuid de na hairí (symptoms) luatha, go hairithe ag an am seo den bhliain.

Cé na gciallaíonn na hairí seo iontu féin go bhfuil néaltrú ar dhuine, is fiú i gcónaí comhairle a iarraidh agus labhairt le do dhochtúir teaghlaigh chomh luath agus is féidir má buaireamh, dá laghad é, ort.    

Thíos, cuireann John Ramsay, Príomhfheidhmeannach Shift 8 (an comhlacht taobh thiar de Tovertafel, táirge a chuidíonn le daoine a bhfuil néaltrú orthu), cuireann sé síos ar na 6 chomhartha is coitianta le cuimhne a choinneáil orthu don tséasúr gealgháireach atá romhainn (tá súil againn!) 

1. Díchuimhne

Tá laethanta ann agus ní thig linn chuimhneamh cá háit ar fhág muid na heochracha nó ina ndéan muid dearmad de thaisme na solais a chur as sa bhaile ach cá huair a n-aithníonn tú go bhfuil an dearmad  seo ag éirí níos tromchúisí? 

 “Seo ceann de na hairí is deacra cur síos air,” arsa John. “mar athraíonn an cumas cuimhne a choinneáil ar chúrsaí ó dhuine go duine. Is rud nadúrtha é.

“Sin ráite, cé go dtig le duine ar bith éirí dearmadach, thig leis éirí suntasach nuair a thosaíonn an díchuimhne go tobann nó nuair a éiríonn sé níos measa taobh istigh de bhliain, abair.

Cé go gcuireann an díchuimhne isteach ar dhaoine i modhanna difriúla, tabharfaidh tú faoi deara go dtig le gaol de do chuid cuimhneamh ar eachtraí bídeacha a tharla i bhfad siar nó ar fhíricí saoithiúla cé go bhfuil dearmad déanta acu ar rudaí a tharla an lá nó an tseachtain roimhe.

2. Gluaiseacht neamhchoitianta nó míshuaimhneas 

Deir John, ar bhuail an néaltrú a athair féin, go bhfuil cosa nach stopann de bheith ag bogadaigh ina shiomtóm a dhéantar neamhaird air go minic.

“Thaitin an spaisteoireacht go mór le m’athair, ach ag pointe amháin, thosaigh sé ag siúl suas agus anuas sráid s’againne an lá ar fad agus sprioc thar a bheith práinneach aige, dar leat.” ar sé. “Go tobann, obair mhaslach atá i gceist na daoine seo a bhfuil grá an domhain agat dóibh a choinneáil sábháilte.”

3. Cnuasach

De ghnách, is é an Nollaig an t-am don ró-cheannacht ar bhia, ar ólachán agus ar bhronntanais le bheith cinnte nach tugtar gairid ort nuair a nochtann cuairteoirí gan coinne, ach is comhartha mór é an cnuasach (hoarding) nach bhfuil rudaí mar is ceart.

“Go minic, déanann duine atá ag léiriú siomtóim néaltraithe dearmad go bhfuil rud éigin ceannaithe acu agus rachaidh siad amach leis an earra ceannann céanna a cheannacht,” arsa John. 

“Bhí m’athair i gcónaí gcónaí ag déanamh cóipeanna d’eochrach an tí agus ag ceannacht na rudaí céanna sna siopaí ceanna trí huair sa lá.”

4. Guagacht giúmair

Ar na gnéithe is dúshlánaí deileáil leis, tá an guagacht giúmair (mood swings) a fhorbraíonn sa néaltrú a thosaíonn luath (early-onset dementia. 

“Tá sé intuigthe go n-éireodh frustrachas i nduine nuair a éiríonn mothú éigin iontu ach gan a fhios acu cá has a dtáinig an mothú sin,” arsaJohn. 

“Cé go bhfeadfadh sé a bheith an-doiligh, tá sé tábhachtach nach dtosódh argóintí agus caitheann tú a thuigbheáil go n-eascraíonn an fhearg atá orthu cionn is go bhfuil mothúcháin iontu nach bhfuil smacht acu orthu.

5. Deacrachtaí le timpeallachtaí úra 

Is é an gnáthamh (routine) an rud is tábhachtaí do dhaoine a bhfuil an néaltrú orthu agus má athraítear an gnáthamh atá á chleachtach acu go tobann, d’fhéadfadh sé  

imní agus míshuaimhneas a chur orthu.

“Thig leis an Nollaig a bheith thar a bheith dúshlánach do dhaoine a bhfuil an néaltrú orthu mar, go minic, bíonn siad i dteach coimhthíoch agus daoine nach bhfuil mar chuid den gnáthamh laethúil atá acu,” arsa John. 

“Seo níos mó ná mar atá na daoine seo in ann cur suas leis.”

6. Imíonn an cumas cumarsáide 

Nuair a athraíonn an dóigh a ndéan daoine cumarsáid le daoine eile, d’fheadfadh sé sin a bheith ina chomhartha luath go bhfuil an néaltrú ag teacht ar dhaoine.

“Ceangailte don athrú a thagann ar an chuimhne, tá athruithe san urlabhra chomh maith.

In amanna, cailleann siad féin i gcomhráite nó bíonn deacrachtaí theacht ar an fhocal ceart agus iad ag plé smaointe dá gcuid.”

Dóibh siúd a bhfuil buaireamh orthu le linn na Nollaig is féidir scairtigh ar an Admiral Nurse Dementia Helpline ar 0800 888 6678 agus beidh tú in ann labhairt le banaltra bhfuil speisialtacht sa néaltrú aici/aige.

Nó tá tuilleadh eolais ar fáil ag dementiauk.org

Enjoy reading the Irish News?

Subscribe from just £1 for the first month to get full access

Categories

Irish language

Today's horoscope

Horoscope


See a different horoscope: